An Caighdeán Oifigiúil: Chapter 10: Initial Mutations (pp. 171-202)

Title and chapter on mutations

10.1 General

An initial mutation is a change that is made to the start of a word due to gender, case, tense or other grammatical pretext. Initial mutations include lenition, eclipsis, t before a vowel, t before s, h before a vowel and d’ before a vowel or before fh-. Explanations are given here on the use of initial mutations, including lenition of an indefinite noun after a feminine noun and lenition of an indefinite noun after a plural noun ending in a slender consonant.

Lenition

The lenitable consonants are: b,c,d,f,g,m,p,s (except sc-, sf-, sm-, sp-, st- and sv-) and t.

10.2 Lenition of Nouns

Nouns are lenited in the following instances.

10.2.1 After the Article

A noun is lenited after the article (unless its first consonant is d, t or s):

(a) in the nominative feminine singular, e.g. an chathair; an ghloine; an fhuascailt:

Tá an bhean ag canadh.
Ar dhún sé an fhuinneog?

(b) in the genitive masculine singular, e.g. mac an fhir; geata an choláiste:

Cad a tharla do bhronntanas an pháiste i ndiaidh na cóisire?
Ba ghá dom imeacht roimh dheireadh an chluiche.

(c) in the dative singular, masculine and feminine, in certain instances in which a preposition accompanies the article according to the Central System, e.g. den chapall (see 1.4), or the Lenition System, e.g. ar an chapall (see 1.7):

Mheallfadh sí an t-éan den chrann.
Tugadh maoiniú breise don chuideachta.

10.2.2 After the Vocative Particle

Lenition follows the vocative particle in the singular and the plural, masculine and feminine, e.g. a dhuine chóir; a Ghaela!; a chairde na páirte:

A dhaoine uaisle, tá fáilte romhaibh anseo anocht.
Maith sibh, a fheara!

10.2.3 After Certain Adjectives

Lenition follows the following adjectives:

(a) the possessive adjectives mo, do, a (masculine singular), e.g. mo mhac; do theach; a pheann:

Is é mo mhála é.
Cár fhág sé a charr?

(b) the partitive adjective uile, e.g. an uile fhocal; gach uile sheachtain:

Bíonn an uile chineál duine ag freastal air.
Tá gach uile chlár sa tsraith feicthe aici.

(c) the indefinite adjective aon, e.g. aon mhála, aon chóta (unless the noun begins with d, t or s, e.g. aon duine, aon teaghlach):

Ní raibh aon bhia sa teach.
An bhfuair tú aon bheart sa phost?

10.2.4 After Certain Numbers

Nouns are lenited after the following numbers:

(a) the cardinal number aon and the ordinal number céad, unless the initial consonant is d, t or s, e.g. aon chailín amháin; an chéad bhróg; aon samhradh amháin; an chéad teach:

Níl ach aon bhealach amháin lena dhéanamh.
Ba é sin an chéad phictiúr a dhíol sé riamh.

(b) dhá, e.g. dhá chrann; an dá chóta; except if the possessive adjective a (third person feminine singular and third person plural), ár or bhur precedes, e.g. dhá chapall but a dhá géag (third person feminine singular); ár dhá gcapall; bhur dhá dteach; a dhá mbó (third person plural) (see 8.3.3):

Ba ise an bhean a raibh dhá mhadra aici.
Tá an dá thionscadal críochnaithe anois.

(c) trí, ceithre, cúig, sé, e.g. trí bhád; ceithre bhó (except when the noun has a special plural form after cardinal numbers – see 9.3.2, and for the word cent, e.g. dhá cent; cúig cent):

Níor sheol mé ach cúig chárta Nollag i mbliana.
Léigh sí sé chaibidil roimh an rang.

Note that:

(i) it is the initial mutation that accompanies the final number in a string that is applied to the word subject to it, e.g. sé nó seacht mbád;

(ii) if the Simplified System is used above twenty (see 9.3.10 – 9.3.12), lenition is not applied to the noun, e.g. fiche a trí capall; 56 fuinneog.

10.2.5 After Certain Simple Prepositions

Lenition is applied to nouns after the following simple prepositions:

(a) de, do (and a from do, e.g. obair a dhéanamh), faoi, ionsar, mar, ó, roimh, trí, um, e.g. de Shiobhán; do bhuachaillí; faoi bhord; ionsar Sheán, mar dhuine, ó bhéal:

Críochnóidh sí an obair roimh mhaidin.
Is de thaisme a tharla sé.

The prepositions de and do are abbreviated to d’ before a noun beginning with a vowel or f + vowel, e.g. d’athair Sheáin; d’fhoghlaimeoirí Gaeilge; but not before f + consonant, e.g. do Fhrancaigh:

Is d’iníon Úna a thug mé an leabhar.
Níor thug sí de fhreagra orm ach tosú ag gol.

Note: The letters b, m and p are not lenited after um, e.g. ordú um praghsanna a chobhsú; an tÚdarás um Bóithre Náisiúnta.

(b) ar, e.g. ar bhád, ar chlé, ar dheis, ar dhaoine (see also 10.6.4(b)):

Níl a fhios aici conas cnaipe a chur ar chóta.
D’fhág sé a bhróga ar charraig in aice na farraige.

Note that the noun is not lenited in the case of adverbial phrases or verbal nouns that express a state or place, e.g. ar ball; ar bord (loinge); ar comhaois; ar comhchéim; ar comhscór; ar comhstádas; ar deireadh; ar fad; ar fiar; ar meisce; ar muir agus ar tír; ar srian; ar tiús; ar bogadh; ar crochadh; ar fáil; ar siúl (with the meaning ‘happening’); but ar fheabhas; ar shiúl (with the meaning ‘gone’). The noun is lenited, however, if it is qualified, e.g. ar chonradh sealadach; ar shaoire mháithreachais; ar bharr an tí; except in the case of ar bord loinge; ar ball beag.

(c) gan, to unqualified nouns whose initial consonant is not d, t, s or f, e.g. gan chuid; gan chiall; gan mhaith; gan mheabhair; gan bhréag; but gan dearmad; gan sagart; gan tine; gan feoirling (exception: gan fhios):

D’fhág na saighdiúirí an geata isteach gan chosaint.
Tiocfaidh na comhaltaí eile gan mhoill.

Qualified nouns are not lenited, e.g. gan pingin rua; gan carn aoiligh; gan bolgán solais; gan ciall linbh; gan brí ar bith; gan misneach a chailleadh:

Fágadh gan cuan mara iad.
Dúirt siad nach ndéanfaí an próiseas a athrú gan cúis chóir.
D’imigh siad gan pingin a shaothrú.

Note that unqualified nouns are not lenited if they are proper nouns, e.g. d’fhág siad gan Cáit; or if they are a verbal noun in a nominal phrase, e.g. b’fhearr duit gan pósadh; moladh dó gan corraí:

Chríochnaigh sí an obair gan Micheál.
Shocraigh sí gan géilleadh.

(d) idir, when meaning ‘both’, e.g. idir bheag agus mhór; idir chailíní agus bhuachaillí. The noun following agus or is is not lenited if it begins with d, t or s, e.g. idir shúgradh is dáiríre; idir mhná rialta agus sagairt:

Tá idir fhocail agus phictiúir sa leabhar.
Beidh idir dhaoine óga agus seanóirí i láthair.

Note that nouns following idir are not lenited when it means ‘between’, e.g. idir Corcaigh agus Gaillimh; idir breith agus baisteadh; idir tithe; idir béilí:

Bhí an páiste ina dhúiseacht idir meán oíche agus breacadh an lae.
Thosaigh troid idir beirt fhear lasmuigh den siopa.

(e) thar, e.g. léim sé thar gheata ard; ní raibh thar chúigear acu ann:

Ní fiú thar phingin é.
Níl an leabhar sin thar moladh beirte.

Note that nouns following thar are not lenited in certain phrases containing indefinite nouns, e.g. thar barr; thar bráid; thar cionn; thar fóir; thar sáile; thar toinn; nor in the compound preposition thar ceann:

Dhíbir siad í thar tír amach.
Chaith sé tréimhse thar sáile sular thosaigh sé ag obair anseo.

Note: If a string of nouns is subject to a simple preposition, initial mutation is caused only to the noun immediately following it, e.g. Rinne siad taighde ar chonarthaí, comhaontuithe, córais agus scéimeanna; except in the case of idir with the meaning ‘both’, e.g. idir bheag agus mhór.

10.2.6 After Compound Prepositions

A definite noun (see 3.1.2) subject to a compound preposition or cois, dála, fearacht, timpeall, trasna is lenited, e.g. ar aghaidh dhoras an tséipéil; cois Bhóthar na hUaimhe; de bhun mhír (b); fearacht Sheáin; le haghaidh chlár a ceathair:

Tá tithe aici ar fud Bhaile Átha Cliath agus chathair Chorcaí.
Dúirt sé i láthair bhean an tí é.
Is timpeall mhí na Nollag a tharla sé.

Note that definite nouns are not lenited after chun, e.g. chun foirgneamh a seacht; chun gairdín a gcomharsan; chun Meiriceá; chun Gearóid; chun Parlaimint na hEorpa.

Indefinite nouns are not lenited except in a handful of old-established phrases, e.g. tar éis bháis (with the meaning ‘after dying’).

10.2.7 After Feminine Nouns

If a genitive noun (that is not definite) is subject to a feminine singular noun (that is not in the genitive), it is typically lenited, e.g. cloch shneachta; deoir bhainne; gloine bheorach; léine chadáis; tuarascáil pharlaiminte; bliain bhisigh; bliain chánach; bliain mheasúnachta; mí ghealaí:

Chuaigh siad go dtí an pháirc pheile.
An seinneann tú uirlis cheoil?
Ar chríochnaigh tú d’obair bhaile?
Fan agus ól gloine cheirtlise linn!

Note that in (a) to (m) below are listed the instances in which an indefinite noun subject to a feminine singular noun (not in the genitive) is not lenited. In all other instances, such nouns are lenited.

Note: It is possible to place some examples in one or more of the cases below, e.g. (b) and (e) both cover the example léim fia.

(a) The second noun is not lenited if the first noun ends in d, n, t, l or s and the second begins with d, t or s, e.g. áit dúchais; bean tí; cúis dóchais; maidin samhraidh; saighead draíochta; scoil samhraidh:

Tá sí ag obair sa tsaotharlann taighde.
Cúisíodh an cosantóir sa Chúirt Dúiche.

(b) The second noun is not lenited if it begins with f, e.g. buile feirge; cúirt filíochta; deoch fuisce; deoir fola; pailin féir; sochaí faisnéise:

D’eagraigh an club oíche filíochta mar chuid den fhéile.
Níl mórán taithí aige ar an teicneolaíocht faisnéise.

Note that the words beirt and dís are exceptions, in that nouns beginning with f following them are lenited, e.g. beirt fheirmeoirí; dís fhear.

(c) The second noun is not lenited if it is in the genitive plural, e.g. rásaíocht gluaisrothar; saithe beach; scoil cailíní; scuaine gasúr; sraith giorrúchán; táin bó; traein paisinéirí:

Theastaigh uathu scoil buachaillí a bhunú san fhoirgneamh sin.
Bhí scuaine gluaisteán trí mhíle ar fhad sa tranglam tráchta.

Note that the words beirt and dís are exceptions, in that nouns in the genitive plural following them are lenited, e.g. beirt bhan; dís bhreithiúna; and that the phrase clann mhac is too.

(d) The second noun is not lenited if the first noun has an indefinite quantitative meaning, e.g. breis bainne; díobháil céille; easpa tobac; iomarca cainte; roinnt cáise:

An bhfuair sé barraíocht bia?
Tá roinnt púdair fágtha.

(e) The second noun is not lenited if it is (i) a person, (ii) an animal, (iii) a living thing, or (iv) part of a person, animal or living thing:

(i) aghaidh mná; casóg buachalla; culaith garda; lámh cailín; scian búistéara; súil páiste:

Cheannaigh sé casóg fir nua sa siopa.
Ba ghá dóibh leaba páiste a cheannach dá ngarmhac.

(ii) adharc bó; cáis gabhair; coiscéim coiligh; cos capaill; cráin muice; eitinn bólachta; léim capaill; géimneach bó; stail capaill; ubh circe:

Chonaic mé cearc bradáin san uisce taobh leis an gcora éisc.
Níor ith mé feoil capaill riamh.

(iii) cill planda; coirt crainn; péist cabáiste:

D’iarr sí ar na páistí duilleog cuilinn a tharraingt.
Ní mór fréamh toir a bhaint chun fáil réidh leis an tor.

(iv) foinse béil; íde béil; ionga méire; péist goile:

Chuir siad clib cluaise ar gach ainmhí.
An bhfuil an ordóg coise do do chrá?

Note that the words beirt and dís are exceptions in that both nouns and people are lenited after them, e.g. beirt bhan; dís bhreithiúna; and céile is lenited after a feminine noun, e.g. bean chéile; deirfiúr chéile.

(f) The second noun is not lenited if the first noun is part of the second noun, e.g. beann píce; cos cathaoireach; cluas cupáin; iall bróige:

Is éasca lámh buicéid a bhriseadh.
Níor thuig sé conas an stiúir báid a úsáid.

(g) The second noun is not lenited if the first is an abstract noun based on an adjective, e.g. áilleacht ceantair; airde balla; breáthacht cathrach; dílseacht pictiúir; finne maidine; sábháilteacht bóthair:

Ní mór d’eolaithe láidreacht cumaisc a thástáil sula ndíoltar é.
Bunaíodh scéimeanna chun sábháilteacht bia a áirithiú.

(h) An indefinite noun following a verbal noun preceded by the preposition ag is not lenited, e.g. ag sábháil comhaid; ag tiomáint bus; ag tógáil balla:

Thosaigh sé ag cniotáil geansaí aréir.
Is breá le Caoimhe a bheith ag seinm ceoil.

Note that there are a small number of exceptions that are old-established, e.g. ag fáil bháis; ag gabháil fhoinn.

(i) An indefinite noun following a verbal noun or a noun expressing an action is not lenited when the second noun is the object, e.g. athchúrsáil gloine; forbairt pobail; láimhseáil ceimiceáin; eisiúint preasráitis:

Tabharfar aird ar oiliúint múinteoirí sa scéim nua.
Tá rialacha áirithe i gceist le hathchúrsáil páipéir.

(j) The second noun is not lenited following the words aicme, comhairle, corparáid, cuideachta, earnáil, feidhmeannacht, foireann, gníomhaireacht, institiúid, oifig, rannóg, roinn, scéim, seirbhís, e.g. aicme ceannais; comhairle contae; corparáid baincéireachta; earnáil gnó; foireann bainistíochta; institiúid breisoideachais; oifig preasa; rannóg pearsanra; roinn cosanta:

Ní foláir dóibh an scéim marcála a choigeartú.
Cuireann an gnólacht seirbhís comhairleoireachta ar fáil.

(k) The nouns dlí and sí are not lenited after a feminine noun, e.g. feidhm dlí; bó sí:

Cuirfidh an rialtas cóip den ionstraim dlí ar fáil.
Deirtear gur comhartha an mhí-áidh an long sí a fheiceáil.

(l) The second noun is not lenited if it is one of the units of measure bliain, coicís, mí or seachtain, e.g. saoire míosa; tréimhse bliana; moill bliana:

Cuireadh tús leis an bhféile seachtaine le hócáid i dteach an Mhéara.
Bhí scíth coicíse de dhíth uirthi tar éis na hoibre.

(m) The second noun is not lenited if it is in the genitive and qualified by an adjective or another noun, e.g. oíche gaoithe móire; bileog páipéir dúigh; gloine beorach fuaraithe:

Ní raibh deoir bainne úir fágtha sa teach.
Cuireadh an obair tionscadail aistriúcháin i gcrích inné.

Exception: when the first noun is beirt or dís, e.g. beirt bhan mhisniúla or when beirt is the second noun, e.g. páistí bheirt bhan.

Note that, subordinate to the exceptions in (a) to (m) above, any other noun subject to a feminine noun is lenited, e.g. tuarascáil pharlaiminte agus chomhphobail. If there is a sequence of nouns in a list before another noun, however, the initial mutation accompanying the final noun is the one that is applied to the other noun or nouns subject to it, e.g. leabhar nó iris cheoil; iris nó leabhar ceoil.

10.2.8 After Plural Nouns Ending in a Slender Consonant

If a noun (that is not definite) in the genitive is subject to a plural noun ending in a slender consonant, it is usually lenited, e.g. éin chlóis; dualgais bhreise; ceadúnais ghnó.

Bhí cruinniú aici le hoifigigh thithíochta as Meiriceá.
Deir sé go bhfuil na leabhair ghramadaí uile léite aige.
Is iad na maoir thráchta a eisíonn ticéid pháirceála.

Note that in (a) to (f) below are listed all of the instances in which an indefinite noun subject to a plural noun ending in a slender consonant is not lenited. In any other instance, such a noun is lenited.

Note: It is possible to place some examples in one or more of the cases below, e.g. the example dualgais dochtúirí applies to (a), (c) and (d).

(a) The second noun is not lenited if the first noun ends in d, n, t, l, or s and the second starts with d, t, or s, e.g. báid seoil; capaill seilge; turais taighde:

D’iarr an scéalaí ar na leanaí na focail draíochta a rá in éineacht léi.
D’úsáidtí pinn tobair nuair a bhí seisean ar scoil.

(b) The second noun is not lenited if it starts with f, e.g. beithígh feirme; botháin freastail; buidéil fuisce:

Tá cláir faisnéise nua á bhforbairt ag TG4.
Ghlac deich gcinn de chumainn foirgníochta páirt sa suirbhé.

(c) The second noun is not lenited if it is in the genitive plural, e.g. imill bóithre; cnuasaigh dánta:

Taitníonn na leabhair pictiúr sin leis na leanaí.
Tá oifigigh seirbhísí á lorg ag an gcomhairle faoi láthair.

(d) The second noun is not lenited if it is (i) a person, (ii) an animal, (iii) a living being, or (iv) part of a person, animal or living being:

(i) duáin cailín; buidéil páiste:

Tá cur síos ar na liúntais cúramóra ar an suíomh gréasáin.
Níor chóir pasfhocail múinteora a roinnt leis na daltaí riamh.

(ii) bréagáin madra; sciatháin circe:

D’fhéadfadh adharcáin céadchosaigh a bheith chomh fada lena chorp.
Caitheadh amach na sliogáin bairnigh i ndiaidh an bhéile.

(iii) crainn beithe; peitil blátha:

Itheann an panda péacáin bambú.
Moladh do na heolaithe spóir beacán a bhailiú.

(iv) ailt méire; matáin coise:

Díoltar cliatháin bagúin i siopa an bhúistéara.
Bhí fáinní sna maotháin cluaise aige.

(e) The second noun is not lenited if the first noun is part of the second, e.g. cláir báid; méarchláir pianó:

Is ar na cabair tí a bhíonn an meáchan an dín uile.
Tá na scáileáin gutháin nua i bhfad níos mó ná mar a bhíodh.

(f) The second noun is not lenited if it is in the genitive and qualified by an adjective or another noun, e.g. cláir dioplóma iarchéime; cláir deice báid:

Ní mór beartais cosanta sonraí na cuideachta a nuashonrú.
Réiteoidh na hoifigigh teicneolaíochta faisnéise an fhadhb.

Exception: when beirt is the second noun, e.g. gluaisteáin bheirt pheileadóirí.

Note that, subordinate to the exceptions in (a) to (f) above, any noun subject to a plural noun ending in a slender consonant is lenited, e.g. comórtais idir-ollscoile chadhcála agus bhoghdóireachta; páipéir bhainc agus pharlaiminte; limistéir pleanála teanga Ghaeltachta. If there is a series of nouns listed before another, however, the initial mutation accompanying the final noun in the list is the one that is applied to the noun or nouns subject to it, e.g. treoracha nó leabhair ghramadaí; leabhair nó treoracha gramadaí.

10.2.9 After Nouns in the Genitive

Indefinite nouns subject to a noun in the genitive are not lenited, e.g. bord údaráis crediúnúcháin; síniú an choinbhinsiúin cóipchirt; suíomh an chruinnithe mullaigh; bord coláiste gairmoideachais; trasna na sráide cathrach:

Is i dteach an tsagairt paróiste a bhí an cruinniú.
Bhí sé ag fanacht ag doras an tí tábhairne.

10.2.10 Definite Nouns after Other Nouns

Definite nouns in the genitive are lenited after other nouns, e.g. Cuan Bhaile Átha Cliath; foireann Dhoire; muintir Sheáin; oibrithe Bhéal Feirste; mac fhear an tábhairne; obair bhean an tí.

Note that definite nouns are lenited even when d, t, or s follows d, n, t, l, or s, e.g. foireann Dhoire; riail Shasana; doras Theach an Phiarsaigh; luas thraein an iarthair:

Dúirt siad gur fhreastail siad ar Choláiste Cholmáin.
Tá poll i ndíon shiopa an bhúistéara.

No lenition is applied:

(a) to the following nouns:

(i) Dé (Dia in the genitive), e.g. lámh Dé; trócaire Dé:

Tá leabhar faoi Mhuire, Máthair Dé, scríofa aige.

(ii) San or names following it, e.g. Ord San Proinsias; Lá San Svaítín; Lá San Seáin:

Is i mBaile Átha Cliath atá paróiste San Caitríona.

(iii) Dé in days of the week, e.g. oíche Dé Máirt; tráthnóna Dé Céadaoin:

Sroichfidh siad an Fhrainc maidin Dé Sathairn.

(b) to definite nouns following these nouns:

(i) Féile in the genitive, e.g. Lá Fhéile Pádraig; Samhradh beag na Féile Michíl:

Is ar Lá Fhéile Bríde a rugadh í.

(ii) Naomh, e.g. cuimhneachán Naomh Peadar; Naomh Pól:

Bhí siad ag imirt i gcoinne Scoil Naomh Fionbarra.

(c) to a verbal noun followed by a definite noun, e.g. madra cosanta na monarcha; bean fuascailte na ceiste; beach cealgtha an pháiste; innill buailte an arbhair; seachtain bailithe na rátaí (see 3.3.1(a)).

10.2.11 In Surnames

Nouns following Mhic, Mhig, Ní, Nic, Uí in surnames are lenited, e.g. Bean Mháirtín Uí Bhroin; Isibéal Nig Fhloinn; Siobhán Ní Chonchúir; Úna Nic Shuibhne; and after Mac (Mag) in certain surnames, e.g. Mac Pháidín; Mag Fhinn:

Ar bhuail tú riamh le Gobnait Ní Dhúill?
Bhí scéal de chuid Phádraic Uí Chonaire á léamh aici.

Note that c and g are not lenited following Mhic or Nic, e.g. teach Sheáin Mhic Cárthaigh:

An bhfaca tú carr Phóil Mhic Cearáin?
Ní raibh Sorcha Nic Gearailt i láthair.

10.2.12 In Compound Words

The second word in a compound word is lenited, e.g. dea-cháil, deargbhuile, rósghairdín, sárdhuine, except when d, n, t, l, or s occur next to each other, e.g. antráth, catsúil, clostrácht, galltrumpa, ilsiolla, leasdeartháir, seansaighdiúir.

Cuireadh an dramhpháipéar i leataobh lena athchúrsáil.
Is é cúldoras an tí a úsáideann siad i gcónaí.
Tá carrchlós díreach in aice leis an mbunscoil.

Note: The second noun in a compound word is not lenited after an- (the emphatic particle) when d, t, or s follow it, e.g. An-duine is ea é; Bhí an-dea-aimsir ann an samhradh sin; An drochrud a bhí sa bhean sin (see 2.1.7).

10.2.13 After the Copula

A noun following the copula in the indicative mood, past or imperfect tense or in the conditional mood, e.g. Ba dhuine mór é; Ar shagart é?; Níor dhochtúir é; Nár cheoltóir maith é; Is dóigh leis gur ghadaí a bhí ann; Dúirt sí gurbh fhiú labhairt léi; Deir sé nár dhochar é; cér chás é (ach); dá mba chailín í; fear dar shloinne Ó Murchú; má ba bhithiúnach é; murar bhréag é (see Chapter 7):

Ba mheicneoir í nuair a bhí sí óg.
Ba mhian liom dul ann am éigin.

10.3 Lenition of Adjectives

Adjectives are lenited in the following instances.

10.3.1 After Nouns

The first consonant of a qualifying adjective is lenited:

(a) after a noun in the nominative, dative or vocative feminine singular, e.g. bean mhór; don bhean mhór; a bhean mhór:

Ceannaíonn sé feoil bhlasta i gcónaí.
Fan taobh thiar den líne bhuí.

Note that multi-word adjectival phrases are not lenited, e.g. athnuachan saor in aisce; bean mór le rá; tuarascáil cothrom le dáta (see 4.3.8).

(b) after a noun in the genitive or vocative masculine singular, e.g. mac fir mhóir; a fhir mhóir:

Ar bhuail tú le húinéir an chapaill ghlais?
Dán leis an bPiarsach is ea A Éin Bhig.

(c) after a noun in the nominative or dative plural, if it ends in a slender consonant, e.g. fir mhóra; do na fir mhóra (exception: caora in the nominative plural, e.g. caoirigh beaga bána móra, etc.):

Ní mór lipéid shothuigthe a chur ar earraí glantacháin.
Bhí scamaill mhóra dhubha sa spéir.

Note that parentheses break the grammatical link, e.g. gnóthais (beag nó mór).

(d) in the case of numbers:

(i) after nouns preceded by dá or dhá, e.g. dhá bhó bhána; luach an dá bhó bhána; an dá leabhar déag mhóra; dhá dhuinneog mhóra is tríocha; dhá cheann mhóra is ceathracha:

Fuair sé dhá ghadhar fhíochmhara.
Ní mór doirse an dá theach bheaga a chur faoi ghlas.

(ii) after singular nouns preceded by a number from trí to deich, e.g. trí (ceithre, cúig, sé) bhád mhóra; seacht (ocht naoi, deich) gcapall mhóra; trí (ceithre, cúig, sé) fhuinneog déag mhóra; seacht (ocht, naoi, deich) mbád déag mhóra; ocht gcéad nócha is naoi mbád bheaga; lucht na dtrí (gceithre, etc.) bhád mhóra; ainmneacha na seacht (n-ocht, etc.) gcapall mhóra:

Cheannaigh sí trí leabhar fhada dá laethanta saoire.
Taispeánadh deich scannán cháiliúla le linn na féile.

Note that, if the Simplified System is used above twenty (see 9.3.10 – 9.3.12), lenition is only applied to adjectives following a feminine noun, e.g. fiche a trí capall mór; 45 fuinneog mhór.

(iii) after the plural form cinn when preceded by a number from trí to deich, e.g. trí cinn dhubha; cúig cinn mhóra is seasca:

D’aimsigh sí trí cinn fholmha sa chuardach.

(e) in the dative masculine singular, if the Lenition System is in use (see 1.7).

10.3.2 Before Nouns

When an adjective comes before a noun:

(a) the adjective is lenited following a simple preposition, following a simple preposition and the article and following a possessive adjective in the same manner that a noun is lenited, e.g. ar thrí euro; don cheathrú bean; mo shéú hubh (see 9.5.1):

Déanfar é laistigh de cheithre mhí.
Thug siad don chúigiú cuairteoir é.
Ba é a thríú hiarracht é.

(b) ordinal numbers in the genitive are lenited in the same way as a masculine noun, e.g. doras an cheathrú seomra, but f is not lenited, e.g. i dtrátha an fichiú lá (see 9.5.4(d)):

Chuaigh bróga an chúigiú girseach amú.
Bhí bia an fichiú fear le dáileadh fós.

Note that no lenition is applied:

(i) to ordinal numbers in the nominative, except céad (see 9.5.1(b)), e.g. an tríú duine; an cúigiú bean; but an chéad áit; na chéad chéimeanna:

Is tusa an ceathrú duine a chuir an cheist sin orm.
Bhain sí an séú háit amach sa rás.

(ii) to cibé, gach or pé:

Ní foláir é a chríochnú laistigh de cibé tréimhse a cheadóidh an tAire.
Ba cheart do gach institiúid a rialacha slándála féin a urramú.
Níor fhéad sé cur síos a dhéanamh ar pé rud a bhí ag cur isteach air.

(iii) to the possessive adjectives mo and do, e.g. ar mo mhála; faoi do chara:

Rachadh sé trí do chroí.
Chonaic mé é ar do shuíomh gréasáin.

10.3.3 To dhá and dháréag

The adjectives dhá and dháréag are lenited, e.g. mo dhá bhróg; bhí dháréag i láthair, except after the singular article (an, don, sa, etc.), aon and chéad, e.g. an dá áit; gach aon dá uair an chloig; an chéad dá bhliain; an Dáréag Aspal; gach aon dáréag acu; an chéad dáréag a cháiligh; Cogadh an Dá Aodh.

Chaith siad dhá uair an chloig ann.
Roghnaigh siad dháréag chun bheith páirteach sa chomórtas.
Bhí an dá bhronntanas oscailte aici.
Cén treoir a tugadh don dáréag ar an ngiúiré?

10.3.4 To déag and fichead

The word déag is lenited after dó and after nouns ending in a vowel, e.g. trí bhó dhéag; cúig lá dhéag; except in ordinal numbers (see 9.5.2(e)). The word fichead is lenited after nouns having a slender plural, e.g. trí cinn fhichead.

Fuair sé bus uimhir a dó dhéag.
Mhair an cúrsa seacht mí dhéag.
Seacht gcinn fhichead de ghearrscéalta atá sa chnuasach.

10.3.5 In Compound Words

The second word in a compound word is lenited, e.g. beagmhaith, fíordheas, except when d, t, or s comes after d, n, t, l or s, e.g. antrom, bándearg, caolsrónach, casdubh, fadsaolach, ildánach, ilteangach.

Rinne siad staidéar ar ábhar leathsheoltach mar chuid den rang fisice.
Fuair sé íocaíocht ollmhór as an obair sin.
Ba léir go raibh sí lánsásta lena céad lá sa phost.

10.3.6 After the Copula

Adjectives are lenited after the copula in the indicative mood, past and imperfect tense, and the conditional mood, e.g. Ba dheas uait é; Ar mhaith leat é?; Níor bheag an gaisce é; Nár dhona an lá é?; B’fhéidir nár chneasta uaim é; Dá mba mhaith leat teacht, bheadh fáilte romhat; má ba shaibhir an fear é (see Chapter 7).

Dúirt sé gur mhór an leas dó é.
Murarbh fhíor é, níor cheart a leithéid a rá.

10.4 Lenition of Verbs

10.4.1 Lenition of Independent Verbs

Independent verbs are lenited:

(a) in the indicative mood, past and imperfect tense, and the conditional mood, e.g. mhol mé (mhol tú, etc.), mholainn (mholtá, etc.), mholfainn (mholfá, etc.), mholtaí, mholfaí:

Shábháil sí go leor airgid.
Théidís ann gach lá.
Chuideodh sé leat dá gcuirfeá ceist air.

(b) after a, direct relative, and after the conjunctions má and ó:

Is í sin an bhean a ghlanfaidh an áit.
An bhfaca tú an gluaisteán a thiomáineann sí?
Má bhíonn sé ann tabhair leat é.
Ó chuir tú i mo cheann é níor smaoinigh mé ar rud ar bith eile.

(c) in a declarative subordinate clause that acts as a subject for the copula in forms such as Is ann a chonaic mé é; Is leis a bheidh mé:

Is sa siopa sin a cheannaíonn sé a chuid éadaí.
Is ar líne a chraolfar é.

However, note:

(i) Outside of certain irregular verbs – bhíothas, chonacthas, chualathas, chuathas, thángthas – the autonomous verb is not lenited in the past tense, e.g. Buaileadh go dona iad; an geall a briseadh:

Ní raibh sé sa bhaile ó fuarthas ciontach é.
Ba leis a cailleadh é.

(ii) The verb abair is not lenited in any instance:

Dúirt siad go mbeidís ann.
Cad a déarfaidh tú léi?
Má deir sí nach bhfuil suim aici ann, ná bí buartha faoi.

10.4.2 Lenition of Dependent Verbs

Dependent verbs are lenited after the conjunctions and verbal particles ar, cár, dár, gur, murar, nár, ní, níor, sular:

Ar chuir sé i bhfolach é?
Cár ghortaigh sé é féin?
Gach duine dár chuir tú in aithne dom.
Sílim gur thuig sé mé.
Murar mharaigh sé é chuaigh sé gairid dó.
Nár phós sé riamh?
Ní fhaca sé mé.
Níor fhéad mé é a dhéanamh.
Bhí mise anseo sular tháinig Seán.

However, note:

(a) the dependent form of the verb faigh is eclipsed in the past tense, the future tense and the conditional mood after the verbal particle ní, e.g. Ní bhfuair tú ansin iad; Ní bhfaighinn aon chabhair uathu (see 10.8.2(b)).

(b) the verb abair is not lenited in any instance, e.g. Ní déarfadh aon duine gur theip ort.

10.5 Lenition of Pronouns

10.5.1 After the Preposition ó

The demonstrative pronoun sin is lenited after the preposition ó in the phrase ó shin (‘in the direction of’).

Bhisigh an aimsir ó shin.
Tharla sé tamall maith ó shin.

10.5.2 After Prepositions

The interrogative pronouns cá, cad, cé, etc. are not lenited:

Thug sé tuairisc ar cé a bhí i láthair.
Níor thrácht sé ar cad a bhí le déanamh.

Eclipsis

The eclipsable consonants are b, c, d, f, g, p, and t. Where eclipsis is applied to a consonant, n- is added to a vowel, except in the dative case after the article or the article combined with a preposition, e.g. ar an uisce, faoin ábhar; and in the case of i (see 10.6.4). A hyphen is added between the eclipsis n and the vowel, e.g. líon na n-ospidéal; except when the noun is a capital letter, e.g. meon na nAlbanach.

10.6 Eclipsis of Nouns

Eclipsis is applied to nouns in the following instances.

10.6.1 After the Article

Nouns are eclipsed after the article:

(a) in the dative singular, masculine and feminine, in some instances when a preposition accompanies the article, e.g. ar an gcapall; faoin bhfoirgneamh (see 1.4):

Fuair sé teachtaireacht bhuíochais ón mbrídeach.
Chuir siad fáilte roimh an gcuairteoir.

Note that there is always eclipsis in the phrases mar an gcéanna and um an dtaca.

(b) in the genitive plural, masculine and feminine, e.g. seolta na mbád beag; scoil na gcailíní óga:

Bhí ceol na n-éan le cloisteáil ar fud na coille.
Tá siad ag maisiú na dtithe roimh theacht an tsamhraidh.

10.6.2 After Plural Possessive Adjectives

Eclipsis is applied to to nouns after the plural possessive adjectives, e.g. ár n-athair; bhur bpáistí; a ngluaisteáin:

Bhuail mé le bhur gcairde ag an mbainis.
Deirtear gurb iad a gcácaí siúd na cácaí is deise dá bhfuil ann.

Note that eclipsis follows dhá if preceded by a plural possessive adjective, e.g. ár dhá gcapall; ár dhá gcúigiú cuid; bhur dhá dteach; a dhá mbó (see 8.3.3).

10.6.3 After Certain Numbers

Eclipsis is applied to nouns following the cardinal numbers seacht to deich, e.g. seacht ndícheall; ocht gcinn; naoi mbliana; deich n-eachtra (see 9.3.1(i)):

Cuirfear tús le seacht gclár faisnéise nua Dé Luain seo chugainn.
Chonaic sé naoi n-éan sa spéir.

No initial mutation is applied to the nouns euro and cent, e.g. seacht euro; naoi euro; deich cent.

Note:

(a) that it is the initial mutation pertaining to the final number in a series that is applied to the word or words subject to it, e.g. sé nó seacht mbád;

(b) if the Simplified System is used above twenty (see 9.3.10 – 9.3.12), no lenition is applied to the noun, e.g. fiche a seacht capall; 49 fuinneog.

10.6.4 After Certain Simple Prepositions

Eclipsis is applied to nouns following these simple prepositions:

(a) i, e.g. i mbaile; i bpáirc; i mBaile an Fheirtéaraigh:

Bhí sé i bpriacal a anama.
Is i mBéal Átha an Ghaorthaidh a bunaíodh Coláiste na Mumhan.

Before a noun starting with a vowel, this is written in, e.g. in eaglais; in Albain; in Áth Dara; in Éirinn; in aon chás; and in the following instances:

(i) before bhur, dhá and go leor, e.g. an áit a bhfuil sibh in bhur gcónaí; in dhá áit; in go leor cásanna:

Chuir mé in bhur gcistin é.
Tá an grúpa ceoil ar an ngearrliosta in dhá chomórtas.

(ii) before the title of a book, journal or film, etc. and before abbreviations of titles of organisations, unions, scemes, etc., e.g. in An tOileánach; alt in Comhar; in AE; in CAE; in FSS (see 3.2.2B):

Léigh mé alt suimiúil in Feasta an mhí seo caite.
Cá mhéad stát atá in SAM?

(iii) before loaned placenames that are not Gaelicised, e.g. in Birmingham; in Barcelona, in Köln (but i Londain, i mBostún):

Chaith sí seachtain ag obair in Mumbai.
Thuirling an t-eitleán in San Francisco ar a sé a chlog ar maidin.

(iv) before years when written in figures, e.g. in 1998; in 2017.

(b) ar in a handful of forms, e.g. ar gcúl; ar ndóigh; and after the preposition go (when not meaning go dtí), e.g. go bhfios dom; go gcuimhin liom:

Níl lámh ar gcúl againn.
Cath go ndíth ab ea é, gan aon agó.

10.6.5 After cá

Eclipsis is applied to the noun in the established phrase cá bhfios:

Cá bhfios dom?

10.7 Eclipsis of Adjectives

Eclipsis is applied to adjectives that come before a noun in the same way as it is applied to nouns (see 10.6). That is, an adjective following the article in the dative singular in certain instances, e.g. ar an gceathrú hurlár; in the genitive plural, e.g. i rith na gcúig oíche; after plural possessive adjectives, e.g. ár gcéad mhac; and after the preposition i, e.g. i ngach leabhar.

Cá bhfuil bhur dtríú haiste don tionscadal?
Rinne sí scéal mhadra na n-ocht gcos as.
Moladh cruinnithe a thionól i ngach contae.

Note that no lenition is applied to:

(a) cibé, pé or the possessive adjective do, e.g. i cibé foirm; i pé páipéar; i do mhála:

Foilseoidh an Chomhairle an clár i cibé formáid is cuí léi.
Coimeádfar é i pé oifig is mian leat.
Tá dul amú i do thuairim ort.

(b) an adjective following a noun, e.g. cumann na bhfear óg; seolta na mbád dubh.

10.8 Eclipsis of Verbs

Verbs are lenited in the following instances.

10.8.1 In Relative Subordinate Clauses

Eclipsis is applied to the verb in a relative subordinate clause after:

(a) a, indirect relative, and nach, e.g. an bainne nach n-óltar; an bhean a dtagann a páistí ar scoil; an duine a gcáintear é; an duine nach gcáintear é; an fear nach gcuirtear cúram air:

Is í sin an bhean nach dtagann a páistí ar scoil.
Is é sin an fear a dtugtar aire dó san ionad cónaithe.

(b) a preposition combined with a, indirect relative (see 11.6.1(c)), e.g. an tAcht dá (from do + a) dtagraítear; an Bille lena (from le + a) ndéantar leasú:

Is é sin an chuideachta óna bhfuair mé mo théacsleabhair.
Is é sin an t-ainm faoina ndíolann sé earraí ar líne.

(c) a (with the meaning an méid a) and dá (from de/do + a), e.g. d’ólfadh sé a bhfeicfeadh sé; gach aon duine dá dtagann ann; gach áit dá ndéantar tagairt:

Tá a dteastódh uait i mbanna ceoil acu.
Beidh gach duine dá dtabharfar cuireadh ann.

10.8.2 After Conjunctions and Certain Particles

Eclipsis is applied to a noun after the conjunctions and verbal particles:

(a) an, cá, dá (conditional), go, mura, nach, sula:

An mbeidh cupán tae agat?
Cá dtéann an bóthar seo?
Dá mbeadh an t-airgead aige, chaithfeadh sé é.
Abair leis go bhféadfaidh sé imeacht.
Mura n-inseoidh tú an scéal, cuirfidh mé ceist ar dhuine éigin eile!
Nach n-ólann sé bainne?
Ní mór é a chríochnú sula dtiocfaidh sé.

However no n- is placed before a vowel after an, e.g. An ólann tú tae?; An itheann tú feoil?; An athróidh tú é?:

An éisteann sé le ceol agus é ag staidéar?
An osclóidh tú an oifig maidin amárach?

(b) ní, in the case of the dependent form of the verb faigh in the past tense, the future tense and the conditional mood, e.g. ní bhfuair mé (tú, etc.), ní bhfaighidh mé (tú, etc.), ní bhfaighinn (bhfaighfeá, etc.):

Ní bhfuair mé aon chaife ar maidin.
Mura n-iarrfaidh tú é ní bhfaighidh tú é.
Ní bhfaighfeá san ollmhargadh sin é.

t before Vowels or s

A hyphen is placed between the prefixed letter t and a vowel, e.g. an t-ospidéal; except when the vowel is a capital letter, e.g. an tAlbanach. No hyphen is added between t and s, eg. an tsatailít; an tSeapáin.

10.9 t Before Vowels After the Article

10.9.1 A t- is added before a vowel after the article:

(a) in the nominative singular, before a masculine noun if it starts with a vowel, e.g. an t-asal; an t-eitleán:

Cá bhfuair tú an t-airgead?
Bhí eagla orthu go ndéanfaí an t-éiceachóras a scriosadh.

Note that t- is not placed before euro, iomad or oiread, e.g. an euro, an iomad, an oiread.

(b) in the nominative singular, before aon, aonú, ochtó, ochtódú, ochtú, e.g. an t-aon bhean déag; an t-aonú háit déag; an t-ochtó bliain; an t-ochtódú huair:

Is tusa an t-aon duine ar labhair mé leis faoin scéal.
B’in é an t-ochtú cluiche aici i mbliana.

10.10 t Before s After the Article

10.10.1 A t is placed before s after the article if it is followed by a vowel or l, n or r in certain instances after the article according to Chapter 1, e.g. an tslat; an tsnaidhm; an tsreang; ar an tsráid; faoin tsinsearacht; deireadh an tséasúir; eochair an tsiopadóra; cótaí an tseachtair.

Ná bain an tsrón díom!
An bhfaca tú eireaball an tsionnaigh?

10.10.2 t is not placed before s:

(a) in numbers, e.g. deireadh an seachtú lá; agallamh an seascadú duine; except personal numbers in the genitive, e.g. ainmneacha an tseisir; torthaí an tseisear scoláirí:

Cad a fuair tú i dteannta an seasca euro?
Labhair sé faoi ghéarchéim an séú haois déag.

(b) after aon and the ordinal number céad, e.g. aon salann; aon seanmóir; an chéad sagart:

An bhfuil aon saill sa bhia sin?
Is í seo an chéad saoire a bheidh againn le chéile.

h Before Vowels

No hyphen is added between a prefixed h and a vowel, e.g. le háthas; go hÉirinn; na húlla. An h is placed before a vowel in the following cases.

10.11 h Before Vowels – Nouns

10.11.1 After the Article na

An h is added before a noun starting with a vowel after the article na:

(a) in the genitive feminine singular, e.g. ainm na háite; lár na heitilte.

Foilsíodh leabhar nua faoi stair na hUachtaránachta.
Bhí glacadh forleathan leis an tuairim sin faoi dheireadh na haoise seo caite.

(b) in the nominative plural and dative plural, e.g. na hainmneacha; sna hionaid sin:

Tá na huimhreacha go léir ar eolas aige.
Cliceáil faoi dhó ar na híomhánna chun iad a mhéadú.

10.11.2 After Certain Numbers

(a) An h is placed before a noun starting with a vowel after ordinal numbers, e.g. an dara (tríú, etc.) heochair; except céad, e.g. sa chéad áit; an chéad obráid.

Déanaigí an ceathrú halt a léamh roimh rang an lae amárach.
Tá an t-ochtú heagrán den iris ar fáil anois.

(b) An h is placed before uaire after trí, ceithre, cúig, sé, e.g. trí (ceithre, cúig, sé) huaire (see 9.3.2(c)).

Theip uirthi trí huaire as a chéile.
Tá sé déanta aige sé huaire anois.

Note that the special plural form of the noun uair is not used when the unit of 60 minutes is the meaning, e.g. Thóg sé trí uair an chloig orm an obair a chríochnú.

10.11.3 After the Prepositions le and go

An h is placed before a noun starting with a vowel after the preposition le and go (with the meaning go dtí), e.g. ó mhaidin go hoíche; le hintinn mhaith; le hÁine; go hAlasca.

Is ar an mbád a chuaigh sí go hÁrainn.
Chuaigh siad ar stailc i bpáirt le hoibrithe eile.

10.11.4 After Interrogative Pronouns

An h is placed before a noun starting with a vowel after the interrogative pronoun cá, e.g. cá hiontas?; cá háit?

Cá haois í anois?
Cá huair a bheidh an dráma ag tosú?

10.11.5 In Surnames

An h is added before a noun starting with a vowel after Ó in surnames, e.g. Seán Ó hÓgáin; do Chathal Ó hAodha.

Máirtín Ó hÉalaí is ainm dó.
Dúirt Séamas Ó hUiginn go raibh sé sásta leis an bpróiseas.

10.11.6 After Dé

An h is placed before the vowel after Dé in Dé hAoine.

Gheall sí go mbeadh sí ann Dé hAoine.
Ba oíche Dé hAoine a tharla sé.

10.11.7 After the Possessive Adjective a

An h is added to a noun starting with a vowel after a, possessive adjective, in the third person feminine singular, e.g. a hathair.

Ar chuir sí a hathair in aithne duit go fóill?
Scríobh sí leabhar álainn faoina haistear thart timpeall na hEorpa.

10.11.8 After ní

An h is added before a vowel after ní (the negative form of the present tense of the copula (see 7.2.5)):

(a) to the nouns áibhéil, ionadh, iontas and ualach:

Ní hiontas ar bith é sin.
Ní hualach do dhuine an fhoghlaim.

(b) to the nouns in the prepositional copular phrases acmhainn do; áil le; aitheanta do; aithnid do; éadáil le; ealaín do; éigean do; and eol do:

Ní haithnid duit mé.
Ní healaín do lucht déanta an dlí iompú ar é a bhriseadh.

(c) to nouns in a handful of proverbs:

Ní haithne go haontíos.
Ní heolas go haontíos.

Note that h is not placed before a noun after ní outside of the cases given above, e.g. Ní amadán é; Ní Eoin is ainm dom; Ní eolas oideachas.

10.12 h Before Vowels – Adjectives and Adverbs

10.12.1 After chomh, go, le

An h is added to an adjective or adverb starting with a vowel after chomh, go, and le, e.g. chomh hard le haon chapall; Tá sé go hálainn.

Bhí an crann crónghiúise chomh hard le foirgneamh tríocha urlár.
Ní bhíonn sé anseo ach go hannamh.
Ní ghlacfar le haon iarratas tar éis 5 p.m. Dé hAoine.

10.12.2 After ní

An h is added before a vowel after ní (the negative form of the present tense of the copula (see Chapter 7)):

(a) to the adjectives amháin, aon, ionann and iondúil, and to the adverbs amhlaidh and annamh:

Ní hamháin gur saoire na geansaithe sin ach is fearr iad chomh maith.
Ní hionann an dá rud ar chor ar bith.
Ní hamhlaidh nár insíodh di.

(b) to the adjective in the prepositional copular phrases eagal do/le and oircheas do:

Ní heagal duit an madra.
Ní hoircheas duit labhairt air.

10.12.3 After a and na

An h is added before a vowel after a and na in numbers, e.g. ceacht a haon; na hocht gcinn.

Fuair sí bus a haon déag.
Cár cheannaigh tú na hocht n-úll dhearga sin?

10.13 h Before Vowels – Pronouns

10.13.1 After cé and ní

An h is added before a vowel after cé and ní to the personal pronouns é, í, ea and iad, e.g. ní hé; ní hí; ní hea; ní hiad; cé hé?; cé hí?; cé hiad?

Ní hé lá na báistí lá na bpáistí.
Cé hiad féin?

10.13.2 After ní

An h is added before a vowel after ní to the demonstrative pronouns éard, eo, in and iúd, e.g. ní héard; ní heo; ní hin; ní hiúd.

Ní heo é an rud atá le déanamh.
Ní hin é.

10.13.3 After le

An h is added before a vowel after le to the personal pronouns é, í and iad, e.g. le hé; le hí; le hiad.

Chuaigh sé announced le hí a phósadh.
Rinne sé riail le hiad a smachtú.

10.14 h Before Vowels – Verbs

10.14.1 After ná

An h is added before a vowel after ná in the imperative mood, e.g. ná himigh.

Ná habair dada leis faoin gcóisir.
Ná hosclaígí an doras mura bhfuil a fhios agaibh cé atá ann.
Ná hóltar sa Dánlann.

d’ Before Vowels or fh – Verbs

Where lenition would apply to a consonant in the past and imperfect tense, indicative mood, and the conditional mood, d’ is added before a vowel or fh-, e.g. d’fhágamar; d’fhanadh sibh; d’fhreagróinn; d’imeoinn; d’ithinn; d’ól sé; an té a d’imigh; d’aithneofaí í; má d’fhág sé; má d’fheiceadh sé; má d’imríomar.

An í sin an cheist a d’fhreagair sé?
Théidís abhaile láithreach nuair a d’fhágaidís an áit.
Ní raibh mé cinnte faoin méid a d’íosfadh sé.

10.16 Summary of Initial Mutations

For ease of reference, a summary is given here of the cases in which lenition is applied to nouns, adjectives, verbs and pronouns. Full descriptions are given under the cross-references in the left column.

LENITION
Lenition is applied to a noun in these cases:Examples
After the article an in the nominative feminine singular, in the genitive masculine singular, and in some instances, in the dative singular, masculine and feminine (10.2.1)an bhean; hata an fhir; don chlár; sa pháirc
After the vocative particle, singular or plural, masculine or feminine (10.2.2)a bhuachaill; a dhaoine uaisle
After the possessive adjectives mo, do and a (masc. sing.); after the partitive adjective uile; and after the indefinite adjective aon (10.2.3)mo pheann; do chat; a ghuthán; gach uile dhuine; aon bhord
After the numbers aon, céad; dhá; and trí, ceithre, cúig, sé (10.2.4)aon chailín amháin; an chéad bhróg; dhá mhadra; trí bhád
After the prepositions de, do, faoi, ionsar, mar, ó, roimh, trí; um if the noun doesn’t start with b, m, p; and ar, gan, idir, thar in certain instances (10.2.5)faoi bhord; um Cháisc; ar bhád; idir fhir agus mhná
After a compound preposition if the noun is definite (10.2.6)in aice Bhaile Átha Cliath; timpeall mhí na Nollag
After a feminine noun except for the cases described in 10.2.7(a)-(m) (10.2.7)cloch shneachta; tuarascáil pharlaiminte
After a plural noun ending in a slender consonant in all cases but those described in 10.2.8(a)-(f) (10.2.8)éin chlóis; ceadúnais ghnó
After a noun in the singular or plural, masculine or feminine, if it is a definite noun in the genitive (10.2.10)Cuan Bhaile Átha Cliath; doras Theach an Phiarsaigh
In surnames after Mhic, Mhig, Ní, Nic, Nig, Uí and after Mac (Mag) in certain cases (10.2.11)Úna Nic Shuibhne; Isibéal Nig Fhloinn
If it is the second word in a compound word (10.2.12)dea-cháil; deargbhuile; rósghairdín
After the copula in the indicative mood, past and imperfect tense, and in the conditional mood (10.2.13)Ba mheicneoir é; Nár cheoltóir maith é?; Ba dhóigh leis gur ghadaí é.
Lenition is applied to an adjective in these instances:Examples
After a noun in the nominative, dative or vocative feminine singular; in the genitive or vocative masculine singular; in the nominative or dative plural if the noun ends in a slender consonant (or in the dative masculine singular if the Lenition System is in use) or after a plural noun if dhá or a number from trí to deich is before it (10.3.1)feoil bhlasta; leis an mbean cháiliúil; a ghirseach chiúin; úinéir an chapaill ghlais; a éin bhig; lipéid sothuigthe; ar na scamaill mhóra dhubha; dhá ghadhar fhíochmhara; dhá chat thanaí; trí dhuinneog mhóra
In the same way that nouns following simple prepositions, simple prepositions and the article, following a possessive adjective, and in the masculine genitive case are lenited (10.3.2)laistigh de cheithre mhí; sa chúigiú háit; a thríú hiarracht (third person masc.); bróga an cheathrú girseach
To the adjectives dhá and dháréag (10.3.3)dhá bhróg; Bhí dháréag i láthair.
To déag after dó and singular nouns ending in a vowel; and to fichead after plural nouns ending in a slender consonant (10.3.4)a dó dhéag; cúig bhó dhéag
If it is the second word in a compound word (10.3.5)beagmhaith; fíordheas; ollmhór
After the copula in the indicative mood, past and imperfect tense, and in the conditional mood (10.3.6)ba dheas; nár dhona; níor cheart
Lenition is applied to verbs in these cases:Examples
To independent verbs in the indicative mood, past and imperfect tense, and in the conditional mood; after a, direct relative; after the conjunctions má and ó; and in a declarative subordinate clause acting as a subject to the copula (10.4.1)mhol mé; mholainn; mholfainn; an bhean a thiomáineann é; má dhéanann tú; Is ann a cheannaíonn sé leabhair.
To dependent verbs after the following conjunctions and verbal particles: ar, cár, dár, gur, murar, nár, ní, níor, sular (10.4.2)ar chuir tú; nár phós sé; níor cheannaigh mé; sular tháinig sé
Lenition is applied to demonstrative pronouns in these cases:Examples
To sin in the phrase ó shin (10.5.1)ó shin i leith
Table 10A: Summary of Lenition

For ease of reference, a summary is given below of the cases in which eclipsis is applied to nouns, adjectives and verbs.

ECLIPSIS
Eclipsis is applied to nouns in these cases:Examples
After the article an in the dative singular, masculine and feminine, in some instances; in the phrases mar an gcéanna and um an dtaca and in the genitive plural, masculine and feminine (10.6.1)ar an gcapall; leis an mbean; ón mbosca; tríd an bpáirc; seolta na mbád beag
After ár, bhur, a (third person pl.) and after dhá if it follows ár, bhur, a (third person pl.) (10.6.2)ár n-athair; bhur bpáistí; a gcótaí; ár dhá gcapall; bhur dhá dteach
After seacht, ocht, naoi, deich (10.6.3)seacht ndícheall; ocht gcinn
After i; after ar in some phrases; and after go in some instances (10.6.4)i mbád; ar gcúl; go bhfios dom
After cá in the established phrase cá bhfios (10.6.5)cá bhfios dó?
Eclipsis is applied to adjectives in these cases:Examples
In the same way that nouns following simple prepositions, following simple prepositions and the article, following possessive adjectives and in the genitive plural are eclipsed (10.7)i gceithre leabhar; ar an gcúigiú duine; a dtríú hiarracht (third person pl.); scéal mhadra na n-ocht gcos
Eclipsis is applied to verbs in these cases:Examples
In a subordinate relative clause after a, indirect relative, and nach, after prepositions combined with a, indirect relative, and after a (with the meaning an méid a) and dá (from de + a, do + a) (10.8.1)an bhean a dtagann a páistí ar scoil; an bainne nach n-óltar; tá a dteastódh uait acu; an leabhar dá dtagraítear
To dependent verbs after the following conjunctions and verbal particles: an, cá, dá (conditional), go, mura, nach, sula, and after ní in the case of the dependent form of the verb faigh in the past tense, future tense and conditional mood (10.8.2)an mbeidh; dá mbeadh; mura ndéanfaidh; Nach n-ólann sé bainne?; ní bhfuair; ní bhfaighidh sé; ní bhfaighfeá
Table 10B: Summary of Eclipsis

For ease of reference, a summary is given below of the cases in which t is placed before a vowel at the start of nouns and adjectives.

t BEFORE VOWELS
t is placed before a vowel at the start of a noun or adjective in these cases:Examples
After the article an before a feminine noun in the nominative singular and before aon, aonú, ochtó, ochtódú, ochtú (10.9.1)an t-eitleán; an t-aon duine; an t-ochtú clár sa tsraith
Table 10C: Summary of t before a Vowel

For ease of reference, a summary is given below of the cases in which t is placed before s at the start of a noun.

t BEFORE s
t is placed before s at the start of a noun in these cases:Examples
After the article an in the case of a feminine singular noun (and a masculine singular noun in the Lenition System) that is in the nominative or dative and starts with s + vowel or sl-, sn-, sr-; and in the case of a masculine singular noun in the genitive starting with s + vowel or sl-, sn-, sr- (10.10.1)an tsúil; ar an tsráid; leis an tsreang; deireadh an tséasúir; eochair an tsiopadóra
Table 10D: Summary of t before s

For ease of reference, a summary is given below of the cases in which h is placed before a vowel at the start of a noun, adjective, adverb, pronoun or verb.

h BEFORE A VOWEL
h is placed before a vowel at the start of a noun in these cases:Examples
After the article na in the genitive feminine singular and in the nominative plural and dative plural (10.11.1)ainm na háite; na heitleáin; faoi na hábhair
After ordinal numbers (except céad) (10.11.2(a))an dara háit; an ceathrú halt
After the cardinal numbers trí, ceithre, cúig, sé in the case of uaire (10.11.2(b))trí huaire
After le and go (when go means go dtí) (10.11.3)le hintinn mhaith; go hAlasca
After the interrogative pronoun cá (10.11.4)Cá hiontas?
After Ó in surnames (10.11.5)Seán Ó hAodha
After Dé in Dé hAoine (10.11.6)Dé hAoine
After the possessive adjective a, third person feminine singular (10.11.7)a hathair; a húll
After ní (negative form, present tense of the copula) to the nouns áibhéil, áil, éigean, eol, ionadh, iontas, ualach, in the prepositional copular phrases acmhainn do, aitheanta do, aithnid do, éadáil le, ealaín do, éigean do, eol do, áil le and in some proverbs (10.11.8)ní háibhéil é; ní hionadh é; ní hacmhainn di; ní healaín do; ní huair chairde í; ní heolas go haontíos
h is placed before a vowel at the start of an adjective or adverb in these cases:Examples
After chomh, go, le (10.12.1)chomh hard le teach; go hálainn; le haon duine
After ní (negative form, present tense of the copula) to the adjectives amháin, aon, ionann, iondúil, in the prepositional copular phrases eagal do/le, oircheas do, and to the adverbs amhlaidh, annamh (10.12.2)chomh hard le teach; go hálainn; le haon duine
After a, na in numbers (10.12.3)a hocht; na hocht gcáipéis
h is placed before a vowel at the start of a pronoun in these cases:Examples
After cé, ní to the personal pronouns é, ea, í, iad (10.13.1)cé hí; ní hé
After ní to the demonstrative pronouns éard, eo, in, iúd (10.13.2)ní héard; ní hin
After le to the personal pronouns é, í, iad (10.13.3)le hiad
h is placed before a vowel at the start of a verb in these cases:Examples
After ná in the imperative mood (10.14.1)ná habair; ná himigh
Table 10E: Summary of h before Vowels

For ease of reference, a summary is given below of the cases in which d’ is placed before a vowel or fh- at the start of a verb.

d’ BEFORE A VOWEL OR fh
d’ is placed before a vowel or fh- at the start of a verb in these cases:Examples
In the past tense, imperfect tense and conditional mood where there would be lenition applied to a consonant (10.15)d’fhreagair sé; má d’fheiceadh sé; d’imigh sí; d’aithneofaí í
Table 10F: Summary of d’ before a Vowel or fh

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *